Had de middeleeuwse timmermansleerling ook een burn-out?

Had de middeleeuwse timmermansleerling ook een burn-out?

Als we sommige krantenkoppen mogen geloven, raast er al jarenlang een burn-out-epidemie over ons land. Het predicaat ‘epidemie’ veronderstelt dat de burn-out tegenwoordig meer voorkomt dan tijdens andere momenten in de geschiedenis. Het zijn de millennials, mensen die geboren zijn tussen 1980 en 2000, die massaal kampen met burn-outs. Hebben hun grootouders er dan nooit een gehad? Of de middeleeuwse timmermansleerling? Strookt het idee van een burn-out-epidemie wel met de historische werkelijkheid? Dit artikel biedt een verkenning.

Universele uitputting

Bevindingen uit onderzoeken van antropologe Emily Webb en literatuurwetenschapper Anna Schaffner suggereren dat uitputting een universele ervaring is, onafhankelijk van de historische context. Emily Webb concludeerde op basis van onderzoek met de haren van Peruvianen die leefden tussen 550 en 1532 dat uitputting een belangrijke rol speelde in hun dagelijks leven.[1] Anna Schaffner beschreef in haar boek Exhaustion: a history dat de Grieken en Romeinen al vreesden voor melancholia. Zij geloofden in de humorenleer, waarbij het lichamelijk en geestelijk welzijn door de balans van vier lichaamssappen wordt bepaald. Artsen uit die periode meenden dat een teveel aan zwarte gal het denken vertraagt en dat dit zorgt voor mentale uitputting. Ook middeleeuwse denkers merkten een ‘geestelijke luiheid’ op. De dertiende-eeuwse theoloog Thomas van Aquino bestempelde luiheid als de kwalijkste van alle zeven christelijke zonden. Volgens hem was er een direct verband tussen geestelijke luiheid die werd ingefluisterd door de duivel en geloofstwijfel.[2]

Het schilderij ‘Melancholie’ (1514) van renaissanceschilder Albrecht Dürer verbeeldt het melancholische temperament dat een teveel aan zwarte gal volgens de Grieken en Romeinen zou veroorzaken.










Moderne negentiende-eeuwse uitputting

Arbeidspsycholoog Wilmar Schaufeli erkent dat uitputting van alle tijden is. Toch maakt hij een onderscheid tussen uitputting als universele ervaring en uitputting als modern werkgerelateerd fenomeen. Anders dan in eerdere tijden werd uitputting volgens Schaufeli vanaf de negentiende eeuw in grote mate veroorzaakt door werkomstandigheden.[3] Historicus Peter Stearns licht toe hoe de verschuiving van handarbeid naar mechanisering tijdens de industriële revolutie leidde tot een groeiend aantal mensen dat werkgerelateerde vermoeidheidsklachten ervoer.[4] Het moderne werk verslechterde het leven van de arbeider op ten minste drie manieren. Ten eerste werd de arbeider voortdurend ondergeschikt aan een baas, waardoor hij geen ruimte kreeg voor eigen initiatief of groei. Ten tweede vond er een specialisering van het arbeidsproces plaats, waardoor de arbeider zich minder kon identificeren met het product en daardoor het nut van zijn arbeid ging betwijfelen en zijn intrinsieke motivatie verloor.[5] Ten derde vond er een versnelling van het arbeidsproces plaats, waardoor de arbeider zich moest aanpassen aan het tempo van machines in plaats van dat de menselijke behoeften als norm werden aangehouden. Deze drie veranderingen zorgden samen voor een grote psychische belasting.[6]

De burn-out-epidemie?

De parallel met de huidige burn-outproblemen van millennials lijkt overduidelijk. De toenemende werkdruk waardoor millennials massaal opbranden zou een voortzetting kunnen zijn van de moderne werkgerelateerde uitputting die Schaufeli en Stearns beschrijven. Of is de burn-out toch een wezenlijk nieuw fenomeen en is het gebruik van de term ‘burn-out-epidemie’ gerechtvaardigd? Cijfers van het CBS suggereren van wel. In de periode 1997-2002 gaf nog maar zo’n 8 tot 10 procent van alle werknemers aan burn-outachtige klachten te ervaren; dit percentage was in 2019 gestegen tot 17 procent.[7] Als we kijken naar de generatie millennials, die nu voornamelijk in de leeftijdsgroep 25-35 jaar vallen, ligt dit percentage zelfs nog hoger: op 21 procent.[8] Millennials zouden vaker burn-outs krijgen, doordat deze generatie onder andere perfectionistisch is, faalangst heeft, is opgegroeid met het idee dat je zelf verantwoordelijk bent voor je eigen succes, en iedere dag via sociale media geconfronteerd wordt met de perfecte levens van leeftijdgenoten.

Toch beschouwen niet alle wetenschappers de burn-out als een nieuw fenomeen. ‘Een epidemie? Welnee,’ zei Schaufeli bijvoorbeeld in een interview in de NRC. ‘Toen ik het in 1994 over de burn-out had, zeiden ze dat ook al. Psychologische vermoeidheid hoort gewoon bij onze moderne manier van werken.’[9] Ook psychologen Renzo Bianchi en Stephanie Leone betogen dat de burn-out geen recent probleem is. Zij geven hiervoor het argument dat burn-outgerelateerde klachten gedurende de twintigste én een-en-twintigste eeuw willekeurig werden gediagnosticeerd. Pas in 1974 werden deze klachten voor het eerst aangeduid met de term ‘burn-out’.[10] Het letterlijk opbranden is vanaf toen een metafoor geworden voor uitputting van mentale energie. Vóór 1974 kregen dezelfde klachten gewoon andere benamingen. Hierdoor lijkt de toename van het aantal burn-outs sinds de laatste decennia van de twintigste eeuw groter dan daadwerkelijk het geval is.[11]

Psycholoog Thijs Launspach legt in dit college van de Universiteit van Nederland uit waarom zoveel millennials thuiszitten met een burn-out. 2 oktober 2017.

Democratisering van uitputting

Alhoewel wetenschappers het erover eens lijken te zijn dat er vanaf de negentiende eeuw een moderne vorm van uitputting kan worden onderscheiden van eerdere vormen van uitputting, bestaat er dus nog geen consensus over de vraag of de burn-out die vanaf 1974 werd geïdentificeerd een nieuw fenomeen is of niet. Volgens Schaffner zou je hoogstens kunnen zeggen dat de burn-out een nieuw fenomeen is in de zin dat hij mentale uitputting heeft gedemocratiseerd: ‘Eerst was het voorbehouden aan een intellectuele elite, maar nu kan hij iedereen te grazen nemen.’[12]

 

Voetnoten

[1] Emily Webb et al., ‘Assessing individual systemic stress through cortisol analysis of archaeological hair’, Journal of Archaeological Science 37, no. 4 (2010): 807-812.

[2] Anna Katharina Schaffner, Exhaustion: a history (Columbia: Columbia University Press, 2016).

[3] Wilmar B. Schaufeli, ‘Burnout: A short socio-cultural history’, in Burnout, Fatigue, Exhaustion, ed. Wilmar B. Schaufeli (Cham: Plagrave Macmillan, 2017), 105-127.

[4] Peter Stearns, ‘The Dilemmas of Work in Modernity’, in Satisfaction Not Guaranteed: Dilemmas of Progress in Modern Society, ed. Peter Stearns (New York: NYU Press, 2012).

[5] Karl Marx and Friedrich Engels, ‘Part I: Feuerbach, Opposition of the Materialist and Idealist Outlook’, in The German Ideology, ed. Karl Marx and Friedrich Engels (Moskou: David Riazanov, 1932).

[6] Stearns, ‘The Dilemmas of Work in Modernity’, 113.

[7] Centraal Bureau voor de Statistiek, ‘Arbeidsomstandigheden: werk en gezondheidsaspecten, 2004’ (19 april 2020) https://opendata.cbs.nl/#/CBS/nl/dataset/37633/table

[8] Centraal Bureau voor de Statistiek, ‘Psychosociale arbeidsbelasting (PSA) werknemers; geslacht en leeftijd’, 2019 (19 april 2020) https://opendata.cbs.nl/statline/#/CBS/nl/dataset/83049NED/table?ts=1587311837441&fromstatweb=true

[9] Ellen de Bruin, ‘Burn-out lijkt veel voor te komen, maar wat is het nu eigenlijk?’, NRC Handelsblad (14 september 2017) https://www.nrc.nl/nieuws/2017/09/14/burn-out-lijkt-veel-voor-te-komen-maar-wat-is-het-nu-eigenlijk-12997757-a1573431

[10] Wilmar B. Schaufeli, & Dirk Enzmann, ‘The burnout companion to study and practice: A critical analysis’, CRC press (1998), 1-3.

[11] Renzo Bianchi, Irvin Schonfeld en Eric Laurent, ‘Can we trust burnout research?’, Annals of Oncology 28, no. 9 (2017): 2320-2321 ;  Stephanie S. Leone, Simon Wessely, Marcus Huibers, J. André Knottnerus en IJmert Kant, ‘Two sides of the same coin? On the history and phenomenology of chronic fatigue and burnout’, Psychology and Health 26 no. 4 (2011): 449-464.

[12] Ianthe Sahadat, ‘Melancholia, neurasthenie: elke tijd kent zijn eigen vorm van uitputting en somberte’, De Volkskrant (8 januari 2019) https://www.volkskrant.nl/de-gids/melancholia-neurasthenie-elke-tijd-kent-zijn-eigen-vorm-van-uitputting-en-somberte~b71be85e/

Margot studeert Geschiedenis en Liberal Arts & Sciences (met een specialisatie in Nieuwe Media) aan de Universiteit Utrecht. De Geschiedenis en Nieuwe Media lijken op het eerste gezicht misschien elkaars tegenpolen, maar Margot is van mening dat juist het combineren van inzichten uit verschillende vakgebieden leidt tot nieuwe perspectieven. Voor Blind schrijft Margot als hoofdredacteur.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *