Synesthesie daagt uit. Zet een stap ‘buiten je voordeur’

Synesthesie daagt uit. Zet een stap ‘buiten je voordeur’

Nouschka Veerman

Je kan je zintuigen voor de gek houden, maar soms houden ze jou ook voor de gek. Wanneer word je je daar bewust van en hoe ga je daarmee om? Nu het in deze tijden heel normaal is om binnenshuis achter een buis of scherm gekluisterd te zitten, kunnen we onze zintuiglijke waarneming van de wereld ‘buiten je voordeur’ wel eens onder de loep nemen. Want klopt het wel wat we zien en hoe creatief is ons brein eigenlijk?

Misschien is het voor jou de gewoonste zaak van de wereld en proef je bij iedere slok melk de kleur geel. Je kan niet alleen kleuren proeven maar ook woorden, of bij het lezen van letters en luisteren naar muziek zie jij de kleuren van de regenboog, bij het geluid van een sirene zie jij paars, en blauw ruikt naar appels. Je ervaart dit al je leven lang en hebt er geen controle op. Pas als iemand je erop wijst en je ervan bewust maakt dat zij de wereld anders ervaren, wordt jouw ervaring uniek, buitengewoon. Het is misschien voor de ander moeilijk voor te stellen en een beetje gek. Je bent synestheet.

Synesthesie is van alle tijden

Dit eeuwenoude fenomeen, synesthesie, is te traceren naar de woorden ‘samen’ en ‘zintuiglijke waarnemen’ uit de Griekse Oudheid (Jewanski et al., 2019). Het is bekend als stijlfiguur en metafoor (Lakoff & Johnson, 2003). Maar met de opkomst van nieuwe hersenscan technieken is synesthesie nu vooral bekend als een neurologische conditie. Volgens het handboek van de psychologie is het echter ‘niet een aandoening, maar een andere ervaring van de wereld’. Een extreme vorm van synesthesie, waarbij twee sensaties tegelijk worden ervaren als gevolg van blootstelling aan één stimulus, is logischerwijs zeldzaam. Synesthesie komt bij 4% van de mensen als genetische variant voor en het is onduidelijk hoeveel mensen het hebben. De meest voorkomende ‘extreme’ vorm van synesthesie is die van grafeem (cijfer of letter) met kleur (Day, 2016). Maar synesthesie kan allerlei verschillende vormen aannemen, en veel mensen zijn zich daar niet expliciet van bewust. Als synestheet kan je de kleur paars ervaren in je hoofd als associatie van je gedachten, of daadwerkelijk projecteren in je gezichtsveld. Annie Dickinson laat in haar TEDxYouth talk zien hoe zij links onder in haar zichtveld altijd een paarse kleur ziet als ze zelf praat, en hoe ze haar gekleurde belevingswereld met een filmpje naar een groter publiek kan vertalen.1 Het is geen fantasie. En het helpt haar te luisteren naar anderen. Echt te luisteren, zo vertelt ze, en daardoor kan zij het letterlijk zien als het met iemand niet goed gaat en diegene dan steun bieden. Het zijn unieke, subjectieve verhalen die anders, maar niet minder waar zijn.

Intrigerend is dat zelfs het zweverig klinkende ‘aura’s zien’ met synesthesie een wetenschappelijke verklaring krijgt door persoonlijkheden te koppelen aan kleur. Het lijkt helemaal niet zo’n gek idee dat een andere kijk op de wereld een bron kan zijn van inspiratie, creativiteit en expressie. En dat idee lijkt ook aan te slaan in de muziekwereld met kleurrijke verhalen van Kanye West, Lady Gaga en het gele album ‘Happy’ van Pharrel Williams. Misschien beïnvloedt het ‘samenbrengen van zintuigen’ niet alleen ons beeld van de wereld maar bepaalt het ook hoe wij ons tot de wereld verhouden en erin handelen.

Synesthesie en zintuiglijke illusies

In onze moderne digitale wereld spelen beeld en geluid een hoofdrol. Vanaf de kleuterschool wordt ons geleerd dat we vijf aparte zintuigen hebben op basis van het idee van Aristoteles dat we vijf zintuiglijke organen hebben die universeel van hoog naar laag belang kunnen worden geordend (van zicht, gehoor, tast, smaak, tot reuk) (Howes, 2005; Majid et al., 2018). Hierdoor zouden we makkelijker praten over kleuren dan bijvoorbeeld texturen.

Om één ‘kloppend’ geheel te vormen maakt ons brein van een serie klanken zinnen, en van vormen en kleuren creëren we contrast en diepte. Die informatie komt vaak onbewust samen wanneer tijd en plaats elkaar overlappen. Zo kunnen we liplezen in een luid café en toch begrijpen wat de ander zegt. Dit samenvoegen van signalen tot een kloppend geheel, creëert tevens een blinde vlek en maakt ons een gemakkelijke prooi voor illusies en zintuiglijke bedrog. Als je /ba/ hoort, en ziet (liplezen) dat iemand /ga/ zegt, dan hoor je waarschijnlijk een andere (/da/) klank. Dit McGurk-effect is vergelijkbaar met die van een buikspreker: waar je het ziet, is waar je het hoort.

Het McGurk-effect: verstoort je zicht wat je hoort? Bron: King, Andrew, en Calvert, Gemma. “Multisensory integration: perceptual grouping by eye and ear.” Current Biology 11, no. 8 (April 2001): 322-325.

Natuurlijk maken films gebruik van een integratie van beeld en geluid die totaal niet overeen hoeft te komen met de werkelijkheid maar wel die illusie kan wekken. Geluiden geven onder meer informatie over tijd, aantal en (in geval van hogere frequenties) locatie, en worden ogenschijnlijk verwerkt in de temporale hersenkwab, vlakbij het oor. Beelden geven veel informatie over wat en waar iets is, en worden verwerkt vanuit de occipitale kwab bij het achterhoofd. Hersenscans tonen aan dat bepaalde gebieden, zoals gebieden die veelal bij emotionele verwerking actief zijn, juist actiever worden wanneer beide prikkels tegelijk worden aangeboden (Cytowic, 2002; Harvey, 2013; maar zie ook Hupé & Dojat, 2015). Beeld en geluid kunnen door die connecties worden verenigd én door elkaar worden gehaald. Bijzonder is het dat synesthesie vooral lijkt samen te gaan met een verhoogde connectiviteit (eng. cross-talk) tussen bepaalde hersengebieden, mogelijk vergelijkbaar met die connectiviteit van jonge kinderen en zelfs primaten. Deze mate van integratie zou in de meeste gevallen verdwijnen wanneer we volwassen worden. Alleen verbindingen van herhaalde activatie blijven bestaan vanuit het idee ‘what fires together, wires together’. Vanuit die redenering gaat het niet zo zeer of er ‘cross-talk’ is maar de mate waarin die er is (Cytowic, 2009; 2020). Onderzoek naar het brein roept dan minstens evenveel vragen op als het antwoorden geeft. En dat is waar wetenschap goed in is: vragen stellen en het zoeken naar en toetsen van waarachtigheid.2

Om zogenaamde objectieve natuurkundige processen direct te begrijpen, kan je de delen van een geheel isoleren. Dat principe gaat niet op voor de biologie en het netwerk van het brein (Cytowic, 2002).

Waarnemingen worden door cultuur en taal bepaald

Synesthesie daagt ons uit om de klassieke kijk op perceptie van Aristoteles in twijfel te trekken.3 Wat we onder synesthesie verstaan beschrijft niet alleen wat we abnormaal vinden, maar ook wat we ‘normaal’ vinden. Want wie is ‘we’, en waarom én sinds wanneer vinden we dat ‘normaal’?

Wat normaal is verandert altijd. De vraag is dan eigenlijk: wie heeft belang bij het huidige normaal en veranderingen in dat normaal? Zo wordt in het ‘onschuldige’ geval van kleuren, blauw geassocieerd met mannelijkheid, betrouwbaarheid en rationaliteit. Maar je kan pleiten voor het ‘tegenovergestelde’. In de voorstelling ‘Nannette’ van de Australische stand-up comedian Hannah Gadsby is blauw vrouwelijk, vol tegenstrijdigheden. ‘Blauw is aan de koude kant van het spectrum, én aan de warmste kant van het vuur zit? Blauw’. ‘Blauw vereist geen actie, zoals andere kleuren. Denk hierover na. Je staat vast in het verkeer en de lichten worden… blauw”. Blauw kan verbinden en is een kleur van iedereen.

Noten

1 ‘Seeing Sound: How Synesthesia Can Change Our Thinking’ van Annie Dickinson tijdens TEDxYouth@Lancaster uit 2017, https://www.youtube.com/watch?v=88s6guf9egs. Een ander voorbeeld, Oliver Sack benoemt de ervaring van Sue B in zijn boek Musicofilia: ‘Hoge tonen bevinden zich iets voor mijn lichaam ter hoogte van mijn hoofd en naar rechts, terwijl de bas tonen diep midden in mijn buik zitten’.

2 Een intermezzo. Internationaal communicatie wetenschapper C. Hamelink spreekt over een ander belangrijk orgaan waarmee wij naar de buitenwereld kijken: de media, (https://www.universiteitvannederland.nl/college/waarom-moet-je-niet-geloven-wat-in-de-krant-staat. Bijvoorbeeld het NOS journaal, ofwel piepklein venstertje zoals C. Hamelink opmerkt, is slechts een selectie van beschikbare bewegende beelden waarbij keuzes worden gemaakt die niet even transparant, en daarmee bewust, zijn voor het publiek. Soms laat je wat weg. Soms poets je het tot het glanst en het een ‘kloppend geheel’ is. Natuurlijk kan je ‘de pretentie’ van het 8 uur journaal als dé bron voor ál het relevante nieuws van wat zich in de buitenwereld afspeelt niet zomaar overnemen. Makkelijk is het wel.

3 Zo kan je denken aan andere vormen van zintuiglijke waarnemen buiten het westerse ‘klassieke’ beeld van Aristoteles om zijn die van bijvoorbeeld temperatuur, evenwicht, pijn en spierspanning. Welke andere bril heb je op? In het westen lijken we te denken dat we als mens universeel vanuit bepaalde zintuigen (zoals zicht) makkelijker expliciet kunnen praten, én daarmee objectiever en waardevoller bewust worden. Maar andere culturen en tijdsgeesten houden een andere onderverdeling van zintuigen aan en dat is in ‘taal’ terug te zien. Zie hiervoor het onderzoek van Majid et al., die in 2018 een grootschalig internationaal onderzoek leidde naar de hiërarchie van zintuigen en de aanname dat we ons van bepaalde zintuigen zoals ‘zicht’ makkelijker bewust worden en (expliciet) over kunnen vertellen, en daarmee waardevoller en objectiever zijn dan over anderen, zoals ‘reuk’. Dat bleek niet universeel te zijn. Bijvoorbeeld het Siwu, de Ghanese taal, kun je heel precies over texturen praten en de Ghanese proefpersonen vonden texturen (glad en ruw) makkelijker te beschrijven dan kleuren/vormen en geluid (luid en zacht). Sprekers van Farsi en Lao kunnen basissmaken perfect duiden, wat met de rijke kookcultuur te maken kan hebben.

Bibliografie

Cytowic, R.E. (2002). Synesthesia: A Union of the senses. 2nd edition Cambridge, MIT Press.

Cytowic, R.E. (2009). Wednesday is Indigo blue, discovering the brain of synesthesia. MIT Press.

Cytowic, R.E. (2020). Synesthesia. Where does color exist? Itinera, 19.

Day, S. A. (2016). Synesthetes: a handbook. North Charleston, SC: Create space.

Harvey, J.P. (2013). Sensory perception: lessons from synesthesia. Using synesthesia to inform the understanding of sensory perception. Psychiatry and Psychology, 86(2), 203-216.

Howes, D. (2005). Empire of the senses. The Sensual Culture Reader. Oxford: Berg.

Hupé, J. & Dojat, M. (2015). A critical review of neuroimaging literature on synesthesia. Front. Hum. Neurosci. 9, 103.

Jewanski, J, Simner, J., Day, S. A., Rothen, N. & Ward, J. (2019). The evolution of the concept of synesthesia in the nineteenth century as revealed through the history of its name. Journal of History of the Neurosciences, vol 29, p.258-285.

Lakoff G. & Johnson, M. (2003). Metaphors we live by. Chicago: University of Chicago Press.

Majid, A et al. (2018). Differential coding of perception in the world’s languages. PNAS, 115(45), 11369-11376. Zie ook, https://www.ru.nl/nieuws-agenda/nieuws/vm/language-studies/2018/biologie-cultuur-bepaalt-we-praten-waarneming/

Sacks, O. (2007). Musicophilia. Tales of music and the brain. New York: Alfred A. Knopf.

Nouschka Veerman studeert Neurobiologie binnen de master Biomedical sciences aan de Universiteit van Amsterdam. Zij onderzoekt de biologie van het brein in relatie tot gevoel, besluitvorming en sociale interacties. Daarnaast gaat haar interesse ook uit naar sociaal menselijk (en wenselijk) gedrag in relatie tot elkaar, de maatschappij en de natuur. Met de major Science in Society aan de Vrije Universiteit van Amsterdam en de minor Tesla aan de Universitet van Amsterdam wil ze kwantitatief en kwalitatief onderzoek combineren. Nouschka is redacteur bij Blind.

One thought on “Synesthesie daagt uit. Zet een stap ‘buiten je voordeur’”

Leave a Reply

Your email address will not be published.